تاريخ : پنجشنبه ۳۱ فروردین ۱۳٩۱ | ٤:۱٦ ‎ب.ظ | نویسنده : یک وایقانی

تاریخچه وایقان

نویسنده: دکتر حسن امین لو

وایقان یکی از آبادی های بزرگ و تاریخی منطقه ارونق و انزاب است.

در اسناد تاریخی قدیمی ترین سندی که تا کنون دیده ام و نام وایقان در آن وجود دارد کتاب نزهت القلوب است.

مؤلف این کتاب فرد دانشمند و جهانگردی به نام حمد الله مستوفی است. این کتاب که به شکل سفر نامه می باشد  در زمان حکومت ایلخانیان (احفاد چنگیز مغول ) اواخر قرن هفتم  هجری به رشته تحریر درآمده است.

برای مشاهده ادامه متن، به ادامه مطلب بروید.


حمد الله چنانکه از لقبش نیز مستفاد می شود از اشخاص دیوانی ایلخانیان بوده و سمت مستوفی در این حکومت داشته است. مستوفی سمتی بوده که  مسؤولیت امور مالی حکومت را داشته و اگر با سمتهای امروزی منطبق سازیم با وزیرامور اقتصادی و دارایی حال حاضر می تواند همسان شود. بنابراین ایشان در آن زمان حساب دخل وخرج حکومت را داشته است.  چون دخل و درآمد حکومت بیشتر مربوط به بهره و مالیات مکانهای مختلفی بوده که در سیطره حکومت قرار داشته بنابراین چنین فردی آشنایی کامل با جغرافیای آن زمان داشته است. حال اگر چنین مسؤولی دانشمند باشد، علاقه به جهانگردی هم داشته باشد و سفر نامه تهیه نموده باشد اظهار نظرش در مورد مکان ها صائب و قابل استناد و اعتماد خواهد بود. با توجه به توصیف و تحلیلی که از ایشان نمودم حال نظر ایشان را در مورد وایقان نقل می کنم . ایشان در کتاب نزهت القلوب شرح سفر خود را به تبریز و حومه آن بیان می کند. شرح سفر خود را به منطقه ارونق و انزاب این چنین می نویسد:

محال ارونق و انزاب منطقه بسیار حاصلخیز و خوش آب و هوایی است با مردمانی خوب و مهمان نواز و دارای آبادی های بزرگی است که مهمترین آن ها عبارت است از شبستر، تسوج، سیس و وایقان

ازاین عبارت حمدالله مستوفی چنین استنباط می شود که وایقان در قرن هفتم هجری آبادی بزرگ و مهمی بوده است.

سند قدیمی دیگری که نام وایقان در آن ذکر شده است وقفنامه رَبع رشیدی است. که در اوایل قرن هشتم هجری توسط مورخ و طبیب دانشمند و شخصیت بزرگ خوا جه رشیدالدین فضل الله همدانی وزیر اعظم غازان خان از پادشاهان ایلخانیان در اوایل قرن هشتم هجری تدوین گردیده است. نسخه منحصر به فرد این وقفنامه دریکی از خانواده های اصیل تبریزی نگهداری می شد. خوشبختانه این سند مهم از حوادث زمان نجات یافته است. در سال 1348 هجری شمسی همایشی به مناسبت بزرگداشت هفتصدمین سال وفات این وزیر دانشمند، توسط دانشگاه تبریز برگزار شده بود. در این همایش وقفنامه ربع رشیدی توسط فردی از خاندان مزبور به نام ذکاء الملک حاجمیر برای نگهداری در کتابخانه ملی واگذار شد. این وقفنامه توسط دانشمند محترم مرحوم استاد مجتبی مینوی از اساتید دانشگاه تهران به چاپ رسید و در اختیار علاقمندان قرار گرفت. در زمان تشکیل همایش فوق الذکر اینجانب دانشجوی سال سوم دانشکده ادبیات تبریز بودم. در این همایش به عنوان مستمع حضور داشتم. سخنرانان مهم این همایش اساتید مبرّزی از دانشگاه تهران بودند. از جمله مرحوم استاد محیط طباطبایی از مورخین بنام ، مرحوم استاد دکترایرج افشار متوفی در سال 1389، مرحوم استاد مجتبی مینوی، استاد دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی و تعداد کثیری از اساتید دانشگاه تبریز ازجمله استاد قاضی، استاد ترجانی زاده ، استاد دکتر منوچهر مرتضوی متوفی در سال 1389 و تعدادی از خاورشناسان حضور داشتند.

دروقفنامه ربع رشیدی فهرست آبادی هایی از امپراتوری ایران آن روز که شامل کشورهای ایران، افغانستان، گرجستان، آذربایجان، ترکیه و سوریه امروزی می باشد و خراج و یا درآمد آنها برای تأمین هزینه های شهرک دانشگاهی ربع رشیدی وقف گردیده، ذکر شده است. این وقفنامه که به خط خود رشیدالدین فضل الله نوشته شده از لحاظ تاریخی و جغرافیایی بسیار حایز اهمیت است. در سال  1368 هجری شمسی سی و هشت اثر مهم جهانی به عنوان حافظه جهانی در سازمان یونسکو که سازمان فرهنگی وابسته به سازمان ملل متحد است ثبت گردیده است. از ایران نیز این وقفنامه به عنوان اولین اثر میراث مستند در این اجلاس ثبت جهانی شده است. شاهنامه بایسنقری نیز دومین اثر ایرانی است که به  این عنوان در سازمان مزبور ثبت گردیده است. کل آثار جهانی ثبت شده در یونسکوبه عنوان مواریث مستند تا این تاریخ به 158 مورد رسیده است. اهمیت این اثر تاریخی در آن است که مشخصات آبادی ها را به دقت ذکر نموده است. در این اثر در مورد حدود وایقان دو نکته جغرافیایی قابل تأمل است که با حدود وایقان امروزی که بعداً خواهم نوشت تفاوتهایی دارد.

1 – حدود شمال وایقان در این اثرشبستر ذکر گردیده است. در حالی که اکنون در شمال وایقان روستای دیزج خلیل است و وایقان فقط در گوشه شمال غربی به اراضی شبستر می رسد. آیا در آن تاریخ روستایی به نام دیزج خلیل وجود نداشته و بعد از آن تاریخ ایجاد شده است یا احتمالات دیگر که در هر حال نیازمند تحقیق بیشتر است.

2 -  حدود شرق وایقان در این اثر روستایی به نام اَنبند قید گردیده است. در حال حاضر روستایی به این نام در منطقه وجود ندارد. فقط روستای امند شبیه به این نام نزدیک تبریز است که آن هم به واسطه دوری از وایقان قابل انطباق نیست. در حال حاضر در شرق وایقان روستای علیشاه وجود دارد. آیا انبند نام قبلی این روستا است یا روستای دیگری بدین نام در شرق وایقان وجود داشته که الآن ازبین رفته است نمی شود به قطعیت اعلام نظر کرد. ولی احتمال نظر اول یعنی تغییر نام انبند به علیشاه به نظر منطقی تر می رسد.

یکی دیگر از اسناد تاریخی که در مورد وایقان وجود دارد و دال بر قدمت آن است کتاب روضات الجنان و جنات الجنان می باشد . این کتاب که یک مزارنامه است توسط حافظ حسین کربلایی متوفی به سال 988 هجری قمری نوشته شده است . مزار نامه به کتابی گفته می شود که مقابر شخصیت های تاریخی در آن نوشته می شود و این نوع کتابها عمدتاً در آذربایجان نوشته شده اند . چهار کتاب مزارنامه مشهور در آذربایجان نوشته شده است که مهمترین آنها کتاب فوق الذکر و دیگری روضه الاطهار محمد امین ملاحشری است. از ویژگی های این کتابها آن است که به واسطه شرح مقبره هرکدام از عرفا یا شعرا و یا سایر شخصیتهای تاریخی شرحی از زندگی آنها و آثارشان و یا اطلاعات جغرافیایی مکانی که مقبره در آن قرار گرفته، وجود دارد. کتاب فوق الذکر که از این حیث بسیار ارزشمند است توسط میرزا جعفر سلطان القرایی و امین سلطان القرایی به چاپ رسیده است.

از جمله عرفایی که مزار و شرح حال آن در این کتاب وجود دارد بابافرج وایقانی است. مطابق آنچه که در این کتاب آمده بابافرج در وایقان می زیسته و از شاگردان و مریدان شیخ شهاب الدین محمود اهری تبریزی بوده است با توجه به اینکه شیخ شهاب الدین در سال 580 هجری قمری متولد و در سال 665 هجری قمری وفات یافته پس تاریخ تولد بابا فرج احتمالاً بین سالهای 600 تا 630 هجری قمری بوده است. این تاریخ از تاریخ تحریر وقفنامه ربع رشیدی و حتی تاریخ حمله مغول به ایران نیز قدیمی تر است. این مطلب را به خاطر بسپارید چون بعداً در مورد وجه تسمیه وایقان و مردود بودن پاره ای از اقوال که در مورد نام وایقان وجود دارد مورد استفاده قرار خواهد گرفت. شجرۀ مریدی و مرادی بابا فرج ذیلآ درج گردیده است. ایشان آن چنانکه این شجره نامه نشان میدهد همتراز با شیخ جمال الدین تبریزی شاگرد شیخ شهاب الدین اهری بوده است. شیخ جمال الدین استاد شیخ زاهد گیلانی و او نیز استاد شیخ صفی الدین اردبیلی مؤسس سلسله صفویه می باشد. مقبره بابا فرج وایقانی تا سال 1338 هجری شمسی باقی بود.