شهر، شهرسازی و شهرنشینی در ایران

شهر، شهرسازی و شهرنشینی در ایران

( با تمرکز بر ایران پیش از اسلام ) *

پژوهش از: اکبر شیرانی - کارشناس پژوهشی دانشگاه هنر اصفهان

 پیشگفتار :

            تمدن ایران به صورتهای متوالی خود (ماقبل آریایی، مادی، هخامنشی، پارتی، ساسانی و اسلامی) در مدت 50 قرن بدون انقطاع به حیات خویش ادامه داده است. و دقیقاً همین فرایند را در شهرسازی و معماری ایرانی نیز می‌توانیم پیگیری کنیم. سنتهای کهن به واسطه استادان بزرگ به شاگردان مستعد منتقل شد و در هر دوره به تناسب موقعیت سیاسی- فرهنگی کشور چیزهایی بر آن افزوده گردید و یا از آن حذف شد. این امر را با مطالعه در شهرهای ایرانی (چه در داخل مرزهای کنونی جمهوری اسلامی و چه در ایران زمین واقعی) می‌توان اثبات نمود.

           لااقل از 5000 سال پیش از میلاد مسیح تا عصر حاضر نمونه‌های مشخص این معماری بر پهنه‌ای گسترده از سوریه تا هندوستان شمالی و کناره‌های چین و از قفقاز تا زنگبار پراکنده است. بیش از 3000 سال است که پاره‌ای عناصر طرح معماری ایران همچنان پابرجا مانده است. بارزترین این عناصر احساس مشخصی است نسبت به مقیاس و به کار گرفتن آگاهانه شکلهای ساده و جسیم و رسوخ شگفت‌آور ترجیح تزیینات بر سایر عوامل و درگاههای تاقدار رفیع که درون پیشخانهایی قرار گرفته و سرستونهای تزیینی و بالاخره تکرار انواع گرده‌های افقی و عمودی. در طول اعصار این عناصر معماری در ابنیه کاملاً گوناگون تکرار گردیده است.

            در این پژوهش نگاهی تحلیلی بر جنبه‌های جمعیتی، تاریخی، معماری، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی شهرها و کانونهای جمعیتی ایران از دورترین ادوار پیش از تاریخ تا سرآمدن روزگار ساسانیان خواهیم داشت.

جمعیت :

            جمعیت ایران در دوره میان سنگی حدود 30000 نفر تخمین زده می‌شود. در اوایل دوره نوسنگی (5000 سال پیش از میلاد) جمعیت آن بیش از 500000 نفر نبوده و در مقایسه رقم پیشنهادی برای عصر مفرغ (1000 سال پیش از میلاد) از 2000000 نفر تجاوز نمی‌کند. در این زمان ایران زیستگاه چادرنشینان چابکسوار و کشاورزان بود. طی سده هشتم و هفتم قبل از میلاد جنگها و کشمکشهای شدید بین ایرانیان فلات و آشوریان شمال غرب با پیروزی ایران به پایان رسید و ایرانیان (مادها و پارس‌ها) سالار مردان امپراتوریی شدند که از یونان تا هند گسترده بود، با روان شدن خراج و مالیات به قلب امپراتوری جدید، جمعیت ایران از حدود 2.5 میلیون به 4 میلیون نفر افزایش یافت، موازنه جدیدی بین شیوه‌های زندگی چادرنشینی و شهرنشینی به وجود آمد. جمعیت در طی چیرگی اسکندر، جانشینان وی و همچنین بازگشت قدرت به پادشاهان اشکانی (پارت) تقریباً بدون تغییر باقی ماند، در زمان پادشاهی ساسانی (649-226 میلادی) جمعیت تا 5000000 نفر بالا رفت. در حقیقت از نظر جمعیتی، که مخالف با دیدگاه سیاسی است، ورود اعراب، رخداد مهم تاریخ میانه ایران محسوب نمی شود بلکه ورود ترکها، که با هجومهای خود که با مهاجرتهای زیادی همراه بود و از 1000 تا 1500 میلادی ادامه داشت، موجب شد ترکیب جدیدی در جمعیت ایران به وجود آید. به علاوه هنگامی که قبایل ترک به این منطقه سرازیر شدند موازنه پیشین در روش زندگی مردم از کشاورزی به چادرنشینی متمایل شد، تأثیر این تغییر فوراً به شکل کشتار روستاییان ایرانی به دست چادرنشینان ترک نمود پیدا کرد.

          نخستین یورش ترکها (سلجوقیان) چندان نابود کننده نبود زیرا بیشتر ترکها به ترکیه رفتند. یورش مضمحل کننده در سال 1220 میلادی به وقوع پیوست، هنگامی که سپاهیان چنگیزخان از شمال شرقی تاختند و در کشتارها، به تخمین، جمعیت 25 درصد کاهش یافت. در حدود 1500 میلادی از 4000000 ساکنان ایران 1000000 نفر چادرنشینان ترک بودند. به تدریج طی سه سده بعد کشاورزی روستایی باتوان بیشتری مجدداً پدیدار شد و همچنان که جمعیت کل ایران تا 6000000 نفر افزایش می یافت نسبت چادرنشینان تا 20 درصد کاهش یافت.

          در حدود 1900 میلادی 10 میلیون نفر در ایران زندگی می‌کردند و حداکثر 2000000 نفر از این تعداد چادرنشین بودند. در سال 1975 - مطابق با 1355 خورشیدی - 34 میلیون نفر در ایران زندگی می‌کردند که از این تعداد 27 میلیون فارسی‌زبان، 4 میلیون ترک زبان و 2 میلیون عرب زبان بودند. جمعیت ایران طی سده‌های متوالی دستخوش تغییرات شگرفی بوده است. می توان 5 عامل مهمتر را برای توجیه این امر برشمرد:

الف) بیماری‌های واگیر

ب) قحطی‌ها

پ) سوانح طبیعی

ت) جنگ و جدالهای محلی و منطقه‌ای و یا تهاجم خارجی

ث) مهاجرتها

            عدم‌یاوجود این عوامل می‌توانست همراه با دوره‌های رونق و رکود منجر به افزایش یا کاهش، پراکندگی یا تجمع، شهرنشینی یا کوچ‌نشینی جمعیت شود. نگاهی به دوره‌های تاریخی ایران موید این باور خواهد بود. در نمودارهای 1 و 2 به ترتیب تغییرات جمعیت ایران از 2500 سال قبل تا کنون و نیز وضعیت جمعیتی ایران طی صد سال گذشته نشان داده شده.

شهر ایرانی در ادوار گوناگون :

            چنین رسم شده است که هر مقوله‌ای را در ایران به پیش و پس از اسلام تفکیک کنند و این کلیت مساله «شهر» را نیز در بر می‌گیرد، حال برخی شهر مدرن را نیز به عنوان یک شیوه، در امتداد دوره پس از اسلام، متمایز می‌کنند.

            ولی ما معتقدیم «شهر» نیز همچون هر پدیده اجتماعی دیگر از یک «پیوستگی» برخوردار است، یعنی از ایجاد نخستین کانونهای تمرکز جمعیت یکجانشین در آبادی‌هایی که به تدریج توسعه یافتند تا پیدایش کلان شهرهای امروزی با یک مقوله واحد روبرو هستیم که اگر چه ممکن است از لحاظ ریخت‌شناسی (مورفولوژیک) کاملاً متمایز جلوه کند ولی از جنبه کاربردی و ساختاری دارای روحی واحد است، در اینجا با وحدتی مواجهیم که به تبع کارکردهای گوناگون، شیوه معیشت، دوره تاریخی، و تکنولوژی دچار دگرگونی می‌شود ولی در هر صورت موضوعیت خود را از دست نمی‌دهد و همواره دارای عناصر مشترک اساسی است. با این وجود خواهیم کوشید شهر ایرانی را از نخستین جلوه‌های آن ردیابی کنیم و در دوره‌های مختلف تاریخی مطالعه نماییم.

الف) دوران پیش از تاریخ :

            ظاهراً نخستین جمعیت

/ 0 نظر / 10 بازدید